Fazla mesai hesabında en sık yapılan hata, bütün fazla çalışmayı tek bir kalemde toplamaktır. Oysa çalışmanın hangi koşulda yapıldığı, ücret karşılığını doğrudan değiştirir.
Bu yazı genel hesap mantığını anlatır ve hukuki görüş değildir. Toplu iş sözleşmeniz ya da bireysel sözleşmeniz daha lehe hükümler taşıyabilir.
Önce saat ücreti
Fazla çalışmanın karşılığı, normal saat ücreti üzerinden hesaplanır. Saat ücreti, aylık brüt ücretin yasal bölene bölünmesiyle bulunur; haftalık 45 saatlik çalışma düzeninde aylık karşılık 225 saattir.
Burada "brüt" önemlidir: hesap brüt ücret üzerinden yapılır, vergi ve kesintiler sonradan uygulanır.
Dört tür, dört kural
Fazla mesai: haftalık normal çalışma süresinin aşıldığı durum. Her saat için normal saat ücretinin yüzde elli fazlası ödenir.
Fazla sürelerle çalışma: haftalık süre aşılmadığı hâlde günlük çalışma süresinin üzerine çıkılması. Zam oranı farklıdır ve daha düşüktür.
Hafta tatili çalışması: dinlenme gününde yapılan çalışma. Kendi kuralına tabidir ve normal fazla mesaiyle karıştırılmamalıdır.
Resmî tatil çalışması: tatil gününde yapılan çalışma. Tatil primi yalnız fiilen çalışılan tatile yazılır — çalışılmayan tatile prim yazmak, elle tutulan puantajlarda sık görülen bir hatadır.
Sınırlar
Fazla çalışma sınırsız değildir ve sınırlar yalnız çalışanı değil işvereni de korur:
- Yıllık fazla mesai 270 saati geçemez.
- Günlük toplam çalışma süresi 11 saati aşamaz.
- Gece döneminde çalışma 7,5 saatle sınırlıdır.
- Fazla çalışma için çalışanın yazılı onayı gerekir.
Bu sınırlara yaklaşıldığında uyarı üreten bir sistem, ihlal gerçekleştikten sonra rapor üreten bir sistemden daha işe yarar: ilkinde planı değiştirme şansınız vardır.
Serbest zaman seçeneği
Fazla çalışmanın karşılığı her zaman ücret olmak zorunda değildir; çalışan, zamlı ücret yerine serbest zaman kullanmayı tercih edebilir. Bu tercih kayıt altına alınmalı ve bakiyesi izlenmelidir — aksi hâlde hem çalışan hem işveren için takibi imkânsız bir alacak doğar.
Hesabın zor kısmı neresi
Tek bir çalışan için bu hesap bir hesap makinesiyle yapılabilir. Zorluk, hangi saatlerin hangi türe girdiğini belirlemektir: molanın düşülüp düşülmediği, gece yarısını geçen vardiyanın hangi güne yazıldığı, hafta tatilinde yapılan çalışmanın türü, yıllık tavana ne kadar kaldığı.
Bu ayrımı hareket verisinden otomatik yapan ve her mesai saatini türüyle birlikte bordro kolonuna yönlendiren bir sistem, hesabı değil sınıflandırmayı çözer. Asıl kazanç oradadır.